Velayet kararında belirleyici ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Mahkeme; çocuğun yaşını, ebeveynlerin bakım imkânını, çocuğun alıştığı çevreyi ve idrak çağındaysa görüşünü değerlendirir. Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulur ve bu ebeveyn çocuğun giderlerine gücü oranında katılır (TMK md. 182).
Velayet nedir?
Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması ve temsiline ilişkin hak ve yükümlülükleri ifade eder. Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada velayet, çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (TMK md. 336).
Mahkemenin gözettiği başlıca ölçütler
| Ölçüt | Değerlendirme |
|---|---|
| Çocuğun yaşı ve ihtiyaçları | Özellikle küçük yaştaki çocukların bakım ihtiyacı dikkate alınır. |
| Bakım imkânı | Ebeveynin çocuğa fiilen bakabilme imkânı, yaşam düzeni ve çalışma koşulları. |
| Çevre sürekliliği | Çocuğun alıştığı ev, okul ve sosyal çevrenin korunması. |
| Çocuğun görüşü | İdrak çağındaki çocuğun görüşü ve tercihi; tek başına belirleyici olmamakla birlikte önemli bir unsurdur. |
| Kardeşler | Kardeşlerin mümkün olduğunca birlikte büyütülmesi. |
| Güvenlik | Çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından korunması; şiddet veya ihmal iddiaları. |
Sosyal inceleme raporu
Mahkeme gerekli gördüğünde psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı aracılığıyla sosyal inceleme raporu aldırır. Rapor mahkemeyi bağlamaz; ancak kararın gerekçesinde önemli bir yer tutar. Rapora karşı itirazlar ve ek inceleme talepleri yargılama sırasında ileri sürülebilir.
Kişisel ilişki ve iştirak nafakası
Mahkeme, velayet kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisini düzenler. Bu düzenlemede çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Aynı eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK md. 182).
2021 yılında yapılan değişiklikle mahkemenin, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini kararında ihtar etmesi öngörülmüştür (TMK md. 182/2).
Örnek kişisel ilişki takvimi
Kişisel ilişki düzenlemesinin açık yazılması uygulamada uyuşmazlığı azaltır. Aşağıdaki görsel, "her ayın 1. ve 3. hafta sonu" düzenlemesinin bir aylık takvimde nasıl göründüğünü örnekler.
Görselin metin hâli
Örnek düzenleme: her ayın 1. ve 3. hafta sonu, cumartesi 10.00'dan pazar 18.00'e kadar; dini bayramların ikinci günü; yarıyıl tatilinin ilk haftası; yaz tatilinde 15 gün. Teslim yeri protokolde yazılır.
Velayet sonradan değiştirilebilir mi?
Velayet düzenlemesi kesin ve değişmez değildir. Koşulların esaslı biçimde değişmesi hâlinde velayetin değiştirilmesi talep edilebilir. Bu talepte de belirleyici ölçüt çocuğun üstün yararıdır.
Velayet kendisine bırakılan ebeveynin yurt dışına taşınması ve çocuğun okul ile sosyal çevresinden kopacak olması, velayetin değiştirilmesi talebinde değerlendirilebilecek bir durum değişikliğidir. Ancak sonuç; çocuğun yaşı, görüşü ve yeni ortamdaki koşullar birlikte ele alınarak belirlenir.
İzmir aile mahkemeleri velayet değerlendirmesinde çoğunlukla adliye bünyesindeki pedagog, psikolog ve sosyal çalışmacılardan sosyal inceleme raporu alır; çocuğun İzmir'deki okul ve sosyal çevresinin sürekliliği de gözetilir.
Velayetle ilgili sorular
Çocuğun görüşü hangi yaştan itibaren alınır?
Kanunda kesin bir yaş belirtilmemiştir. Mahkeme, çocuğun idrak çağında olup olmadığını somut olayın koşullarına göre değerlendirir.
Kişisel ilişki kararına uyulmazsa ne olur?
Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilmesi sonucunu doğurabilir (TMK md. 182/2).
Ortak velayet mümkün mü?
Uygulamada, somut olayın koşulları elverdiğinde ortak velayete hükmedilen kararlar bulunmaktadır. Bu konu, çocuğun üstün yararı ve ebeveynlerin iş birliği imkânı bakımından ayrıca değerlendirilir.
Çocuğun görüşü alınır mı?
İdrak çağındaki çocuğun görüşü, uzman eşliğinde ve yaşına uygun biçimde alınır; Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi md. 12 bunu gerektirir. Görüş bağlayıcı değildir, çocuğun üstün yararıyla birlikte değerlendirilir.
Ortak velayet mümkün mü?
Türk Medeni Kanunu'nda boşanma sonrası ortak velayet açıkça düzenlenmemiştir; uygulamada tarafların anlaşması ve çocuğun yararına uygun olması koşuluyla kabul edildiği yargı kararları bulunmaktadır. Her dosya kendi koşullarında değerlendirilir.
Hukuki dayanaklar ve kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu: md. 182, 336
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişiye özel hukuki görüş yerine geçmez. Her dosyanın koşulları farklıdır; mevzuat ve yargı uygulaması zaman içinde değişebilir.